Knowledge Center

माहिती केंद्र

स्वयंसहाय्यता बचत गट म्हणजे काय ?

  • सर्वसाधारण 15-20 लोकांचा/महिलांचा अनौपचारिक समूह म्हणजे स्वयंसहाय्यता बचत गट.
  • निश्चित स्वरूपाचे उद्दिष्ट घेऊन स्व-इच्छेने एकत्र आलेल्या लोकांचा/महिलांचा समूह म्हणजे बचत गट.
  • एकाच कारणासाठी गटातील लोकांच्या उन्नती, विकास व फायद्यासाठी एकत्रित आलेला समूह म्हणजे बचत गट होय.
  • प्रत्येक सभासद समान रक्कम, ठराविक कालावधीत बचत म्हणून एकत्र करतात व त्याचा उपयोग सभासदांच्या आर्थिक गरजा भागविण्यासाठी लोकशाही मार्गाने करतात.
  • ही कोणतीही योजना अथवा प्रकल्प नसून महिलांना व युवकांना संघटित करण्यासाठी, त्यांना विकासात्मक स्वरूपाचे शिक्षण देण्यासाठीचे माध्यम होय.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
बचत गटासाठी शासनाच्या योजना व फायदे.
  • ग्रामीण भागातील दारिद्रय रेषेखालील व्यक्तींच्या बचत गटास ग्रामविकास विभागाच्या ग्राम स्वरोजगार योजनेत प्रकल्प संचालक, जिल्हा ग्रामीण विकास यंत्रणा व गट विकास अधिकारी, (पंचायत समिती) यांचेकडून स्वयंरोजगारासाठी रु.10,000/- अनुदान दिले जाते व त्यावर बॅंकेकडून रु.15,000/- कर्ज असे एकूण रु.25,000/- खेळते भांडवल दिले जाते.
  • शहरी भागातील व्यक्तींच्या बचत गटास आयुक्त तथा संचालक, महानगरपालिका प्रशासन यांच्या सुवर्ण जयंती शहरी रोजगार योजनेत उपायुक्त, महानगरपालिका व मुख्याधिकारी, नगरपालिका यांचेकडून स्वयंरोजगारासाठी रु.1.25 लाख (50%) अनुदान दिले जाते व उर्वरित 50% रक्कम रु. 1.25 लाख राष्ट्रीयकृत बँकेमार्फत कर्जरूपाने मिळते.
  • शहरी भागातील दारिद्रय रेषेखालील लाभार्थ्यास आयुक्त तथा संचालक, महानगरपालिका प्रशासन यांच्या सुवर्ण जयंती शहरी रोजगार योजनेत उपायुक्त, महानगरपालिका व मुख्याधिकारी, नगरपालिका यांचेकडून स्वयंरोजगारासाठी 15% परंतु कमाल रु. 7500/- इतके अनुदान शासनाकडून दिले जाते. हे अनुदान राष्ट्रीयकृत बॅंकेकडील जास्तीत जास्त कर्ज रु. 50,000/- वर दिले जाते.
  • राष्ट्रीयकृत बॅंका गटाच्या बचतीच्या प्रमाणावर 1:2 ते 1:4 या प्रमाणात टप्प्याटप्प्याने गटास कर्ज देतात.
  • सहकारी बॅंका बचत गटाच्या बचतीच्या प्रमाणात म्हणजेच 1:1 ते 1:4 या प्रमाणात व्यवसायासाठी कर्ज देतात.
  • स्टेट बॅंक ऑफ इंडिया बचत गटातील सदस्याला घरबांधणीसाठी रु. 50,000/- व भुखंड खरेदीसाठी रु. 25,000/- कर्ज 7.75 % व्याजदराने देते.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
बचत गटाचे फायदे
  • संघटन होते व बचत आणि काटकसरीची सवय लागते.
  • बचत गटामुळे अडीअडचणींच्या वेळेस तातडीच्या गरजा भागविण्यासाठी सावकाराकडून कर्ज घ्यावे लागत नाही.
  • त्वरीत व सुलभरित्या कर्ज पुरवठा होतो व सभासदांना बचतीची सवय लागते आणि बँकेचे व्यवहार माहिती होतात.
  • सावकारी कर्जाच्या तुलनेत अत्यंत कमी व्याजदरात आर्थिक सहाय्य उपलब्ध होते त्यामुळे सदस्यांच्या एकमेकांच्या आर्थिक अडचणी सोडविल्या जातात.
  • सभासदांमध्ये परस्पर सहकार्य व विश्वास निर्माण होतो.
  • सभासदांना अंतर्गत कर्ज पुरवठा अल्प व्याजदराने होतो.
  • महिला घराबाहेर पडून त्यांना नवीन बाबी शिकण्याची संधी मिळते.
  • महिला स्वावलंबी होतात.
  • महिलांना बचत, कर्ज घेणे व परतफेड करणे अशा आर्थिक व्यवहारांची माहिती होते व त्यामुळे त्यांचा आत्मविश्वास वाढतो.
  • सरकारच्या लोककल्याणाच्या विविध योजनांची माहिती होते.
  • समाजात स्थान निर्माण होते.
  • परतफेडीची सवय लागते.
  • कार्यरत असलेल्या बचत गटास एक वर्षानंतर प्रती सभासद रू. 1000/व जास्तीत जास्त रू. 25000/पर्यंत व्यवसायासाठी खेळते भांडवल (कॅश क्रेडीट) मिळते.
  • दारिद्रय रेषेखालील बचत गटास व्यवसायासाठी रू. 1.25 लाख किंवा 50% यापैकी कमी असेल त्या रकमेएवढे अनुदान मिळते.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
बचत गट स्थापनेच्या पाय-या (स्टेप्स)
    • प्रथम कार्यक्षेत्राची निवड करून त्या कार्यक्षेत्रात जाऊन बचत गटाची संकल्पना व्यवस्थित व स्पष्टपणे समजावून देऊन गट स्थापन्यास प्रोत्साहित केले जाते.
    • गटामध्ये सहभागी होणा-या 15 ते 20 इच्छुक महिला / पुरूषांचा गट तयार केला जातो.
    • सर्वांच्या संमतीने सोईच्या वेळी सार्वजनिक ठिकाणी बैठक आयोजित करून बचत गटाविषयी माहिती दिली जाते.
    • बैठकीत सर्व संमतीने गटाला एक नांव देण्यात येते व गटामध्ये जमा करावयाच्या बचतीची रक्कम ठरविली जाते.
    • गटाच्या नांवे बँकेत खाते उघडले जाते व प्रत्येक महिन्याची जमा रक्कम खात्यात जमा करण्यात येते.
    • लघुसिंचनाचे बाबतीत व अपंग व्यक्तींच्या बाबतीत 5 व्यक्तींचा गट बनविला जातो.
    • एका कुटुंबातील फक्त एकच व्यक्ती गटात सभासद होऊ शकते.
    • गट स्थापनेचा कालावधी सर्वसाधारणपणे 6 महिने गृहित धरला आहे. 6 महिन्यांनंतर गटाची प्रतवारी (Grading) करण्यात येते.
    • शेजारी राहणा-या महिला किंवा एकाच ठिकाणी काम करणारे 15 ते 20 सहकारी बचत गट स्थापन करू शकतात.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
इतर काही सातत्याने विचारले जाणारे प्रश्न

१) बचत गटांची नोंदणी बंधनकारक आहे का?
बचत गटांची नोंदणी बंधनकारक नाही. मात्र ती केल्यास उपयोगी असते, विविध शासकीय योजनांचा फायदा घेण्यासाठी नोंदणीची गरज भासते. मात्र जर आपणांस बचत गटांच्या मार्गाने स्वतःचा व्यवसाय सुरु करायचा असेल तर त्या साठी एक मार्गदर्शक लागतो. संस्था आपल्याकडे नोंदविलेल्या सदस्यांसाठी मार्गदर्शकाचे काम करते. आपला गट नोंदविण्यासाठी येथे क्लिक करा

२) नोंदणी करणा-या संस्था कुठल्या ?
ग्रामपंचायत, जिल्हापरिषद, महानगरपालिका आदी स्वायत्त संस्थांनी नेमलेले अधिकारी नाबार्ड, महिला आर्थिक विकास महामंडळासारखी मंडळे व अशासकीय संस्था देखील बचतगटांची नोंदणी करतात. स्वयंसिद्धा फौंडेशन, मुंबई मध्ये बचत गट नोंदविण्यासाठी येथे क्लिक करा 

३) बचत गटांमध्ये किमान किती सदस्य लागतात ?
बचत गटांमध्ये किमान १० सदस्य लागतात.

४)  बचत गटांचे प्रकार कोणते ?
१) महिला बचतगट व पुरुषांचा बचत गट
२) ग्रामीण बचत गट व शहरी बचत गट
३) दारिद्र्य रेषे खालील बचत गट व दारिद्र्य रेषे वरील बचत गट

५) महिला बचत गटांमध्ये पुरुष सदस्य किंवा पुरुष बचत गटांमध्ये महिला असे करता येते का?
नाही, बचत गट, महिलांचाच किंवा पुरुषांचाच असतो, कायदा मिश्र बचतगटांना परवानगी देत नाही.

६) बचतगटांमार्फत व्यवसाय करता येतो का?
हो, बचतगटांमार्फत व्यवसाय करता येतो, मात्र, त्या करिता महिलांमध्ये व्यवसायिकाची मानसिकता रुजविणे नितांत गरजेचे असते, त्यांना व्यवसायिकतेचे मुलभुत धडे देणे व ते गुण त्यांनी अंगीकारने महत्त्वाचे असते. आज अनेक बचतगट आहेत जे यशस्वीरित्या आपला उद्योगव्यवसाय करतात. शासन देखील बचतगटांना व्यवसाय सुरु करण्यासाठी प्रोत्साहन देते.

७) आम्ही बनविलेल्या वस्तुंचे मार्केटिंग कसं करायचं?
मार्केटिंग एक तंत्र आहे, जाहिरातीसाठी बचतगटांकडे पैसे नसतात, त्यामुळे नवनवीन मार्गाने व मार्केटिंगच्या नाविन्यपुर्ण पध्दती अवलंबून संस्था महिलांना मार्केटिंग करण्यास मदत करते. 


व्हिडिओ मालिका